اشعار پروین

ای بی خبر ز منزل و پیش آهنگ                        دور از تو همرهان تو صد فرسنگ

در راه راست، کج چه روی چندین                       رفتار راست کن، تو نه ای خرچنگ

رخسار خویش را نکنی روشن                            ز آئینهٔ دل ار نزدائی زنگ

چون گلشنی است دل که در آن روید                  از گلبنی هزار گل خوش رنگ

در هر رهی فتاده و گمراهی                             تا نیست رهبرت هنر و فرهنگ

چشم تو خفته است، از آن هر کس                   زین باغ سیب میبرد و نارنگ

این روبهک به نیت طاوسی                               افکنده دم خویش به خم رنگ

بازیچه‌هاست گنبد گردان را                               نامی شنیده‌ای تو ازین شترنگ

در دام بسته شبرو چرخت سخت                      در بر گرفته اژدر دهرت تنگ

انجام کار در فکند ما را                                       سنگیم ما و چرخ چو غلماسنگ

خار جهان چه میشکنی در چشم                      بر چهره چند میفکنی آژنک                          

سالک بهر قدم نفتد از پا                                  عاقل ز هر سخن نشود دلتنگ

تو آدمی نگر که بدین رتبت                                بیخود ز باده است و خراب از بنگ

گوهر فروش کان قضا، پروین                             یک ره گهر فروخته، صد ره سنگ

دانی که را سزد صفت پاکی:                               آنکو وجود پاک نیالاید

در تنگنای پست تن مسکین                                جان بلند خویش نفرساید

دزدند خود پرستی و خودکامی                             با این دو فرقه راه نپیماید

تا خلق ازو رسند بسایش                                    هرگز بعمر خویش نیاساید

آنروز کآسمانش برافرازد                                      از توسن غرور بزیر آید

تا دیگران گرسنه و مسکینند                               بر مال و جاه خویش نیفزاید

در محضری که مفتی و حاکم شد                        زر بیند و خلاف نفرماید

تا بر برهنه جامه نپوشاند                                     از بهر خویش بام نیفراید

تا کودکی یتیم همی بیند                                    اندام طفل خویش نیاراید

مردم بدین صفات اگر یابی                                   گر نام او فرشته نهی، شاید

سر و عقل گر خدمت جان کنند                          بسی کار دشوار ک‌آسان کنند

بکاهند گر دیده و دل ز آز                                    بسا نرخها را که ارزان کنند 

چو اوضاع گیتی خیال است و خواب                    چرا خاطرت را پریشان کنند

دل و دیده دریای ملک تنند                                  رها کن که یک چند طوفان کنند

به داروغه و شحنهٔ جان بگوی                              که دزد هوی را بزندان کنند

نکردی نگهبانی خویش، چند                                به گنج وجودت نگهبان کنند

چنان کن که جان را بود جامه‌ای                            چو از جامه، جسم تو عریان کنند

به تن پرور و کاهل ار بگروی                                  ترا نیز چون خود تن آسان کنند

فروغی گرت هست ظلمت شود                          کمالی گرت هست نقصان کنند

هزار آزمایش بود پیش از آن                                  که بیرونت از این دبستان کنند

گرت فضل بوده است رتبت دهند                           ورت جرم بوده است تاوان کنند

گرت گله گرگ است و گر گوسفند                         ترا بر همان گله چوپان کنند

چو آتش برافروزی از بهر خلق                               همان آتشت را بدامان کنند

اگر گوهری یا که سنگ سیاه                                بدانند چون ره بدین کان کنند

به معمار عقل و خرد تیشه ده                               که تا خانهٔ جهل ویران کنند

برآنند خودبینی و جهل و عجب                               که عیب تو را از تو پنهان کنند

بزرگان نلغزند در هیچ راه                                        کاز آغاز تدبیر پایان کنند

آهوی روزگار نه آهوست، اژدر است                       آب هوی و حرص نه آبست، آذر است

زاغ سپهر، گوهر پاک بسی وجود                           بنهفت زیر خاک و ندانست گوهر است

در مهد نفس، چند نهی طفل روح را                        این گاهواره رادکش و سفله‌پرور است

هر کس ز آز روی نهفت از بلا رهید                         آنکو فقیر کرد هوای را توانگر است

در رزمگاه تیرهٔ آلودگان نفس                                    روشندل آنکه نیکی و پاکیش مغفر است

در نار جهل از چه فکندیش، این دلست                     در پای دیو از چه نهادیش، این سر است

شمشیرهاست آخته زین نیلگون نیام                      خونابه‌هانهفته در این کهنه ساغر است

تا در رگ تو مانده یکی قطره خون بجای                     در دست آز از پی فصد تو نشتر است

همواره دید و تیره نگشت، این چه دیده‌ایست            پیوسته کشت و کندنگشت، این چه خنجر است

دانی چه گفت نفس بگمراه تیه خویش:                     زین راه بازگرد، گرت راه دیگر است

در دفتر ضمیر، چو ابلیس خط نوشت                         آلوده گشت هرچه بطومار و دفتر است

مینا فروش چرخ ز مینا هر آنچه ساخت                      سوگند یاد کرد که یاقوت احمر است

از سنگ اهرمن نتوان داشت ایمنی                          تا بر درخت بارور زندگی بر است

ای کنده سیل فتنه ز بنیادت                          وی داده باد حادثه بر بادت

در دام روزگار چرا چونان                                 شد پایبند، خاطر آزادت

تنها نه خفتن است و تن آسانی                    مقصود ز آفرینش و ایجادت

نفس تو گمره است و همی ترسم               گمره شوی، چو او کند ارشادت

دل خسرو تن است، چو ویران شد                 ویرانه‌ای چسان کند آبادت

غافل بزیر گنبد فیروزه                                   بگذشت سال عمر ز هفتادت

بس روزگار رفت به پیروزی                              با تیرماه و بهمن و خردادت

هر هفته و مهی که به پیش آمد                    بر پیشباز مرگ فرستادت

داری سفر به پیش و همی بینم                     بی رهنما و راحله و زادت

کرد آرزو پرستی و خود بینی                           بیگانه از خدای، چو شدادت

تا از جهان سفله نه‌ای فارغ                             هرگز نخواند اهل خرد رادت

این کور دل عجوزهٔ بی شفقت                         چون طعمه بهر گرگ اجل زادت

روزیت دوست گشت و شبی دشمن               گاهی نژند کرد و گهی شادت

ای بس ره امید که بربستت                             ای بس در فریب که بگشادت

هستی تو چون کبوتر کی مسکین                   بازی چنین قوی شده صیادت

پروین، نهفته دیویت آموزد                                 دیو زمانه، گر شود استادت

رهائیت باید، رها کن جهانرا                               نگهدار ز آلودگی پاک جانرا

بسر برشو این گنبد آبگون را                             بهم بشکن این طبل خالی میانرا

گذشتنگه است این سرای سپنجی                  برو باز جو دولت جاودانرا

زهر باد، چون گرد منما بلندی                            که پست است همت، بلند آسمانرا

برود اندرون، خانه عاقل نسازد                           که ویران کند سیل آن خانمانرا

چه آسان بدامت درافکند گیتی                          چه ارزان گرفت از تو عمر گرانرا

ترا پاسبان است چشم تو و من                         همی خفته می‌بینم این پاسبانرا

سمند تو زی پرتگاه از چه پوید                            ببین تا بدست که دادی عنانرا

ره و رسم بازارگانی چه دانی                             تو کز سود نشناختستی زیانرا

یکی کشتی از دانش و عزم باید                        چنین بحر پر وحشت بیکرانرا

زمینت چو اژدر بناگه ببلعد                                  تو باری غنیمت شمار این زمانرا

فروغی ده این دیدهٔ کم ضیا را                            توانا کن این خاطر ناتوانرا

تو ای سالیان خفته، بگشای چشمی                تو ای گمشده، بازجو کاروانرا

مفرسای با تیره‌رائی درون را                              میالای با ژاژخائی دهانرا

ز خوان جهان هر که را یک نواله                          بدادند و آنگه ربودند خوانرا

به بستان جان تا گلی هست، پروین                  تو خود باغبانی کن این بوستانرا

کار مده نفس تبه کار را                                    در صف گل جا مده این خار را

کشته نکودار که موش هوی                            خورده بسی خوشه و خروار را

چرخ و زمین بندهٔ تدبیر تست                           بنده مشو درهم و دینار را

همسر پرهیز نگردد طمع                                با هنر انباز مکن عار را

ای که شدی تاجر بازار وقت                            بنگر و بشناس خریدار را

چرخ بدانست که کار تو چیست                        دید چو در دست تو افزار را

بار وبال است تن بی تمیز                                روح چرا می‌کشد این بار را

کم دهدت گیتی بسیاردان                               به که بسنجی کم و بسیار را

تا نزند راهروی را بپای                                     به که بکوبند سر مار را

خیره نوشت آنچه نوشت اهرمن                       پاره کن این دفتر و طومار را

هیچ خردمند نپرسد ز مست                            مصلحت مردم هشیار را

روح گرفتار و بفکر فرار                                      فکر همین است گرفتار را

آینهٔ تست دل تابناک                                         بستر از این آینه زنگار را

دزد بر این خانه از آنرو گذشت                           تا بشناسد در و دیوار را

چرخ یکی دفتر کردارهاست                              پیشه مکن بیهده کردار را

دست هنر چید، نه دست هوس                       میوهٔ این شاخ نگونسار را

رو گهری جوی که وقت فروش                          خیره کند مردم بازار را

در همه جا راه تو هموار نیست                         مست مپوی این ره هموار را